ლეკიანობა: თარეშები საქართველოში

ორ საუკუნეზე მეტხანს დაღესტნის მთებიდან მოთარეშე რაზმები ქართულ სამეფოებში, უპირველესად კი კახეთში, იჭრებოდნენ. ქართველები ამ მოთარეშეებს ლეკებს უწოდებდნენ, თარეშების ხანგრძლივ ეპოქას კი ლეკიანობას.

ვინ იყვნენ „ლეკები“?

„ლეკს“ ქართველი მემატიანეები დაღესტნელ მთიელებს უწოდებდნენ. ეს საერთო სახელი იყო, უმეტესად ავარებზე ნახმარი, და რომელიმე ერთ ხალხს არ აღნიშნავს. XVIII საუკუნის რუსულ ცნობებში იმავე ჯგუფებს ასევე ბუნდოვანი სიტყვით, „ლეზგინებით“, მოიხსენიებდნენ.

კახეთზე ბევრი თარეში ალაზნის გაღმიდან, ჭარ-ბელაქნის თემებიდან იწყებოდა. ეს ოდესღაც ქართული მიწა იყო. XVII საუკუნეში ის ავარ და წახურ ახალმოსახლეთა ხელში გადავიდა და ალაზნის ველზე თარეშების მთავარ საყრდენად იქცა.

რატომ ხდებოდა თარეშები

• საქართველოს ერთიანი სამეფო დაშლილი იყო, პატარა სამეფოებს კი სპარსეთთან და ოსმალეთის იმპერიასთან ომები ქანცავდა.
• ტყვეებს ახალციხის მონათა ბაზარზე, ოსმალთა ხელში მყოფ სამცხეში, ყიდდნენ. საქონელი და ქონება ნადავლად მიჰქონდათ.
• ოსმალო და სპარსი მმართველები ზოგჯერ თავად აქეზებდნენ თარეშებს, რომ ქართველი მეფეები დაესუსტებინათ. ქართველი თავადები კი ხანდახან საკუთარი მეტოქეების წინააღმდეგ მოთარეშეებს ქირაობდნენ.

თარეშზე უმეტესად მცირე, სწრაფი რაზმები გამოდიოდნენ. ზოგჯერ კი ავარიის ხანები ათასობით კაცისგან შემდგარ ლაშქარს მოუძღოდნენ, ციხეებს ალყას არტყამდნენ ან ხარკს ითხოვდნენ.

როგორ იცავდა თავს საქართველო

ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II მეფობის დიდ ნაწილს მოთარეშეებთან ბრძოლაში ატარებდა. 1774 წელს მან მორიგე ჯარი შექმნა. ყველა წოდების ყოველი მამაკაცი წელიწადში ერთ თვეს საკუთარი იარაღითა და სარჩოთი მსახურობდა, ასე რომ, მუდმივი ძალა მუდამ მზად იდგა. ქირით აყვანილ მეომრებსაც, ნოქრებს, იყენებდნენ, ძირითადად თარეშების წინააღმდეგ.

სოფლებსა და ეკლესიებს ამაგრებდნენ. გრემის, ალავერდის, ნეკრესისა და ბოდბის მსგავსი მონასტრები გალავნის, ანუ გამაგრებული ზღუდის შიგნით იდგა. 1762 წელს ალაზნის ველს ზემოთ მდებარე სიღნაღს თავშესაფრად გალავანი შემოავლეს: დაახლოებით ოთხი კილომეტრი სიგრძის კედელი და 23 კოშკი. თითოეულ კოშკს იმ სოფლის სახელი ერქვა, რომლის მცხოვრებლებიც იქ აფარებდნენ თავს.

თუშეთის, ფშავისა და ხევსურეთის მთებში ოჯახებსა და საქონელს ქვის კოშკებიანი სოფლები იცავდა. ერეკლემ ეს მთიელები სამეფო გადასახადებისგან გაათავისუფლა, რადგან ისინი საზღვარს იცავდნენ.

მთავარი მოვლენები

როგორ დასრულდა

1801 წელს, როცა რუსეთის იმპერიამ ქართლ-კახეთი შეიერთა, თარეშები თანდათან შესუსტდა. ალაზნისა და იორის გაყოლებით გამაგრებული კორდონი აიგო, ჭარ-ბელაქანი კი 1830 წლისთვის დაიმორჩილეს. 1854 წლის თარეში, ხანგრძლივი კავკასიის ომის დროს, როგორც წესი, ლეკიანობის დასასრულად მიიჩნევა.

ამ თამაშის შესახებ

ლეკთა თარეშის მოქმედება ამ ისტორიაში ვითარდება და მას იმ ქართული სოფლების თვალით ვხედავთ, რომლებსაც თავი უნდა დაეცვათ. მოთარეშეები თავისი დროის ადამიანები იყვნენ, რომლებიც ფეოდალურმა წყობამ, სიღარიბემ და იმპერიების პოლიტიკამ ჩამოაყალიბა. დაღესტნის ხალხებს ამ მოვლენების საკუთარი მეხსიერება აქვთ, დღევანდელი ავარები, ლეზგინები და დაღესტნის სხვა ხალხები კი არავის მტრები არ არიან. მტრების სახელები XVIII საუკუნის ხმარებას მიჰყვება.

წყაროები

• Lekianoba (ინგლისური ვიკიპედია) · ლეკიანობა (ქართული ვიკიპედია)
• მორიგე ჯარი (ქართული ვიკიპედია)
• ყვარლის ბრძოლა · ნიახურას ბრძოლა · ჭარ-ბელაქანი (ინგლისური ვიკიპედია)
• სიღნაღის ციხე (საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია)
• კახეთის დროშა ვახუშტი ბაგრატიონის ატლასის მიხედვით (დაახლ. 1735-1745 წწ.); The Story of Georgian Heraldry (საქართველოს ჰერალდიკის სახელმწიფო საბჭო)

თამაშის მოთარეშეებს, მეომრებს, შენობებსა და მხარეებს თავიანთი გვერდები აქვთ ენციკლოპედიაში.